Tavla nerede ve nasıl ortaya çıktı?
Kahvehanenin, yazlık balkonunun, bayram ziyaretinin değişmeyen oyunu tavla, dünyanın en eski oyunlarından birinin torunu. Bu yazıda tavlanın uzun yolculuğunu kısaca anlatıyoruz: ilk zarlı tahtalardan bugünkü telefon ekranına.
İlk izler: yaklaşık 5000 yıl önce
İran’ın güneydoğusundaki Şehr-i Suhte (Yanmış Şehir) kazılarında, yaklaşık 5000 yıllık bir oyun tahtası ve zarlar bulundu. Bu tahta, zarla taş yürütülen yarış oyunlarının en eski örneklerinden sayılır ve tavlanın uzak atası olarak anılır.
Aynı dönemlerde Mezopotamya’da ve Mısır’da da zarla oynanan yarış oyunları vardı. Hangisinin tavlaya doğrudan dönüştüğü kesin bilinmez; ama “zar at, taşını yürüt, rakibinkini engelle” fikri binlerce yıldır masadadır.
Roma’nın tabulası ve adın kökeni
Roma İmparatorluğu’nda tabula adlı, bugünkü tavlaya çok benzeyen bir oyun oynanıyordu: 24 hane, iki oyuncu, zarlar ve 15’er taş. Tabula Latince “tahta” demektir.
Oyun Bizans’ta tavli adıyla yaşadı. Türkçedeki tavla adının da bu kökten geldiği kabul edilir. Bugün Yunanistan’da da oyunun adı tavli’dir.
Zar isimleri neden Farsça?
Doğuda oyun nard ya da nerd adıyla yayıldı. Sasani dönemine ait bir İran efsanesine göre bilge vezir Büzürgmihr, Hindistan’dan gelen satranca karşılık olarak nardı icat etmiştir. Bu bir efsanedir ama oyunun İran’da ne kadar sevildiğini gösterir.
Türkçede zarların yek, dü, se, cihar, penç, şeş diye söylenmesi bu Fars mirasındandır: bunlar Farsçada bir, iki, üç, dört, beş ve altının karşılığıdır. Düşeş de “dü şeş”, yani iki altıdır.
Osmanlı kahvehanelerinden bugüne
Osmanlı döneminde kahvehaneler yaygınlaştıkça tavla da şehir hayatının parçası oldu. Kahve, sohbet ve tavla; mahallenin buluşma yeri bu üçlüyle tanımlandı.
Bugün Türkiye’de tavla hâlâ en çok oynanan masa oyunlarından biri. Değişen tek şey masa: artık bir el, iki farklı şehirdeki iki telefon arasında da oynanabiliyor.
- Tavla: Klasik Türk tavlası: mars dahil. Bilgisayara karşı ya da linkle arkadaşına karşı, indirmeden.
Sık sorulan sorular
Tavla nerede ortaya çıktı?
Kesin bir yer söylenemez. Bilinen en eski zarlı yarış tahtalarından biri İran’daki Şehr-i Suhte’de bulundu; oyun Roma’da tabula, İran’da nard adıyla gelişti.
Tavla kelimesi nereden gelir?
Latincede “tahta” anlamına gelen tabula kelimesinden, Bizans’taki tavli adı üzerinden geldiği kabul edilir.
Tavla kaç yıllık bir oyun?
Bugünkü kurallarıyla birkaç yüz yıllık, ama atası sayılan zarlı yarış oyunları yaklaşık 5000 yıl öncesine uzanır.
Düşeş ne demek?
Farsça “dü şeş”, yani iki altı demektir: zarların ikisinin de 6 gelmesi.